Ütilitarizm
Tanım
Ütilitarizm, bir eylemin ahlaki değerini ürettiği faydaya göre belirleyen ahlak kuramıdır.
Cümle
En büyük mutluluk, en çok sayıda insan için olandır
Bağlam
- Ahlaki eylemlerin sonuçlarına göre değerlendirildiği normatif etik bağlamında kullanılır.
- Toplumsal politika, hukuk ve kamu yararı tartışmalarında ölçüt sunar.
- Bireysel niyetten çok toplam mutluluk ve fayda etkisini merkeze alır.
Kapsam ve Sınırlar
- Azınlık haklarını çoğunluğun faydasına feda etme riski taşır.
- Faydanın ölçümü her durumda nesnel biçimde yapılamaz.
- Adalet ve niyet gibi ahlaki boyutları ikincil hâle getirebilir.
Kullanım Örnekleri
- Bir yasanın toplumda toplam mutluluğu artırıp artırmadığına göre savunulması.
- Bir eylemin sonuçlarının fayda hesabıyla değerlendirilmesi.
Yanlış Kullanımlar
- Her fayda üreten eylemi ahlaken doğru saymak.
- Ütilitarizmi kişisel çıkarcılıkla özdeşleştirmek.
- Kısa vadeli faydayı uzun vadeli sonuçlardan kopuk değerlendirmek.
Anlam Dönüşümü
- Bentham’da niceliksel haz hesabına dayanan bir kuram olarak ortaya çıktı.
- John Stuart Mill ile niteliksel haz ayrımı geliştirildi.
- Modern dönemde kuralcı ve eylemci türlere ayrıldı.
Kavram Kökeni
- Ütilitarizm Latince 'utilitas' kelimesinden türemiştir.
- Fayda ve yarar merkezli bir ahlak anlayışını ifade eder.
Disiplinlere Göre Kullanım
Ütilitarizm, eylemlerin ahlaki değerini sonuçlarına göre değerlendiren sonuççu (teleolojik) etik kuramı olarak ele alınır.
Yasaların ve cezaların toplumsal faydayı en üst düzeye çıkarma kapasitesi üzerinden meşrulaştırılmasında ölçüt sunar.
Kamu politikalarının ve toplumsal düzenlemelerin toplam mutluluk ve yarar üzerinden değerlendirilmesini temellendirir.
Filozoflar Arası Kullanım Farkı
Ütilitarizmi haz ve acı hesabına dayalı niceliksel fayda ilkesiyle sistemleştirir.
Ütilitarizmi niteliksel haz ayrımıyla geliştirerek bireysel özgürlük ve adalet boyutunu güçlendirir.