Cebriyye
Tanım
Cebriyye, insan fiillerinde özgür iradenin bulunmadığını, her şeyin Allah tarafından zorunlu olarak belirlendiğini savunan kelam ekolüdür.
Cümle
İnsan rüzgâr önündeki yaprak gibidir
Bağlam
- Kader ve özgür irade tartışmalarının uç yorumudur.
- İnsanın fail oluşunu reddeden yaklaşımı temsil eder.
- Erken dönem kelâm polemiklerinde yer alır.
Kapsam ve Sınırlar
- Ahlaki sorumluluğu temellendirmekte zorlanır.
- İmtihan anlayışını zayıflatır.
- Çoğunluk tarafından reddedilmiştir.
Kullanım Örnekleri
- İnsanın fiillerinde hiçbir etkisinin olmadığı görüşü.
- Sorumluluğun tamamen ilahi iradeye yüklenmesi.
Yanlış Kullanımlar
- Cebriyye’yi tüm kader anlayışlarıyla özdeşleştirmek.
- Sorumluluktan kaçışı dini gerekçelendirmek.
- İnsanı tamamen edilgen görmek.
Anlam Dönüşümü
- Kader vurgusunun aşırı yorumuyla doğdu.
- Cebirci ekollerin genel adı hâline geldi.
- Olumsuz bir kelâmî referans olarak kullanıldı.
Kavram Kökeni
- Cebr kelimesi zorlamak anlamına gelir.
- Aşırı kaderci yorumlardan doğmuştur.
Disiplinlere Göre Kullanım
Cebriyye, insan özgürlüğünü reddeden ve kaderi mutlak zorunluluk olarak yorumlayan uç bir kelâm anlayışını ifade eder.
Filozoflar Arası Kullanım Farkı
Cebriyye, ahlaki sorumluluğu ortadan kaldırdığı gerekçesiyle ana akım kelâm tarafından reddedilmiştir.