Felsefe Sözlüğü

Tanım: Adalet, hakların ve yükümlülüklerin eşitlik ve hakkaniyet ilkesine göre dağıtılmasıdır.

Tanım: Adet, birey veya toplum tarafından süreklilik kazanmış davranış biçimidir.

Tanım: Af, yapılan bir hataya karşı ceza vermekten bilinçli olarak vazgeçmeyi ifade eder. İslam ahlakında af, hem ilahi bir sıfat hem de insan için ahlaki bir erdem olarak kabul edilir.

Tanım: Ahiret, dini düşüncede dünya hayatından sonra başlayacağı kabul edilen varoluş aşamasını ifade eden kavramdır.

Tanım: Ahkâm-ı ilâhiyye, Allah’ın iradesine dayanan ve varlık, kader, hüküm ve düzen alanlarını kapsayan genel ilahi hükümleri ifade eden kelam terimidir.

Tanım: Ahkâm-ı şer’iyye, İslam hukukunda mükelleflerin fiillerine yönelik olarak Allah tarafından konulan bağlayıcı ve düzenleyici hükümlerin tamamını ifade eder.

Tanım: Ahlak, bireyin davranışlarını yönlendiren değerler, normlar ve doğru-yanlış yargılar bütünüdür.

Tanım: Ahmak, düşünme ve muhakeme yetisini kullanmayan, bilgiye rağmen yanlışta ısrar eden kimseyi ifade eden kavramdır.

Tanım: Akâid, İslam dininde inanılması zorunlu kabul edilen temel inanç esaslarını konu edinen ilim dalıdır.

Tanım: Akıl, düşünme, yargılama ve çıkarım yapma yetisini ifade eden zihinsel kapasitedir.

Tanım: Akl-ı selim, ön yargıdan ve aşırılıktan arınmış, sağlıklı ve dengeli aklı ifade eder.

Tanım: Âlem, Allah’ın dışında kalan ve yaratılmış olan tüm varlıkların bütünü anlamına gelen kelam ve felsefe kavramıdır. Maddî ve manevî tüm varlık alanlarını kapsar.

Tanım: Alevî, Hz. Ali’ye bağlılığı ve ona atfedilen manevi otoriteyi merkeze alan, tarihsel, kültürel ve inançsal yönleri bulunan geniş bir dini kimliği ifade eder.

Tanım: Algı, duyular aracılığıyla elde edilen verilerin bilinçte düzenlenmesi ve anlamlı hale getirilmesi sürecidir.

Tanım: Alîm, bilgi sahibi olan ve bilme yetisine sahip bulunan kimseyi ya da Allah’ın her şeyi bilen sıfatını ifade eder.

Tanım: Allah, İslam inancında mutlak, tek, ezeli ve ebedi olan zorunlu varlık olarak kabul edilen Tanrı’dır.

Tanım: Amaç, bir eylemin veya sürecin yöneldiği sonuç ya da hedef durumdur.

Tanım: Amel, insanın iradeli olarak gerçekleştirdiği davranış ve fiilleri ifade eder.

Tanım: Anane, hadis ilminde bir rivayetin “falanca, falancadan rivayet etti” şeklinde aktarılmasını ifade eden teknik terimdir.

Tanım: Anlam, bir ifade, işaret veya düşüncenin neye gönderimde bulunduğunu ya da nasıl kavrandığını belirleyen içeriktir.

Tanım: Araç, bir amaca ulaşmak için kullanılan vasıta veya yöntemdir.

Tanım: Araz, kendi başına var olamayan ve ancak bir cevherde bulunarak varlık kazanan niteliktir.

Tanım: Âsârîlik, inanç meselelerinde akli yorumdan kaçınarak Kur’an, sünnet ve sahabe rivayetlerini esas alan, selef merkezli kelam yaklaşımıdır.

Tanım: Aşk, insanın kendisini aşan bir değere yönelmesini sağlayan derin sevgi ve bağlılık halidir. Felsefe ve tasavvufta aşk, hakikate ulaşmanın yolu olarak görülür.

Tanım: Aşkın, deneyim ve fenomenler alanının ötesinde olanı ifade eden felsefi niteliktir.

Tanım: Avam, eğitim ve ayrıcalık bakımından seçkin olmayan geniş halk kesimini ifade eder.

Tanım: Ayin, dini veya kutsal anlam taşıyan sembolik ve düzenli uygulamalardır.

Tanım: Azap, yapılan fiillerin karşılığı olarak ilahi veya ahlaki düzen içinde acı ve ceza içeren bir durum ya da süreci ifade eder.

Tanım: Bâtın, bir şeyin içsel, derin ve doğrudan görünmeyen anlam boyutudur.

Tanım: Bâtınîlik, dini metinlerin görünen anlamlarının ötesinde gizli ve sembolik manalar taşıdığını savunan ezoterik yorum anlayışıdır.

Tanım: Bekâ, fenâ tecrübesinden sonra kulun ilahi irade ve hakikatle uyumlu biçimde varlığını sürdürmesi hâlidir.

Tanım: Bilim, yöntemli gözlem, deney ve akıl yürütme yoluyla bilgi üretme etkinliğidir.

Tanım: Cahil, bilgiye sahip olmayan veya bilgiyi bilinçli biçimde reddeden kimseyi ifade eden kavramdır.

Tanım: Câiz, yapılması veya terk edilmesi dinen serbest bırakılmış, herhangi bir sevap veya günah sonucu doğurmayan fiilleri ifade eder.

Tanım: Cebir, sayılar ve semboller arasındaki ilişkileri denklemler yoluyla inceleyen matematik dalıdır.

Tanım: Cebriyye, insan fiillerinde özgür iradenin bulunmadığını, her şeyin Allah tarafından zorunlu olarak belirlendiğini savunan kelam ekolüdür.

Tanım: Cedel, karşı tarafı ikna etmeyi veya susturmayı amaçlayan tartışma yöntemidir.

Tanım: Cehalet, bilginin eksikliği, yanlış bilgiye sahip olma ya da bilmediğinin farkında olmama durumunu ifade eden kavramdır.

Tanım: Cehennem, dini düşüncede ahlaki sorumluluğun sonucu olarak tasarlanan ceza ve mahrumiyet alanını ifade eden kavramdır.

Tanım: Cehmiyye, insan iradesini neredeyse tamamen reddeden, ilahi sıfatları te’vil eden ve cebirci görüşleriyle bilinen erken dönem kelam ekolüdür.

Tanım: Çelişki, bir düşünce veya önermede birbirini dışlayan yargıların birlikte bulunmasıdır.

Tanım: Cemaat, ortak inanç, amaç veya değerler etrafında bir araya gelen insan topluluğudur.

Tanım: Cemiyet, ortak kurallar ve ilişkiler çerçevesinde örgütlenmiş insan topluluğudur.

Tanım: Cennet, dini inançlarda erdemli yaşamın karşılığı olarak tasarlanan mutluluk ve ödül alanını ifade eden kavramdır.

Tanım: Cevher, kendi başına var olabilen ve niteliklerin (arazların) dayandığı ontolojik temel olarak kabul edilen varlıktır.

Tanım: Ceza, hukuka aykırı bir fiil işleyen kişiye devlet tarafından uygulanan yaptırım türüdür.

Tanım: Cins, ortak özellikleri bulunan birden fazla türü kapsayan üst düzey kavramsal sınıflamayı ifade eder.

Tanım: Cüzî irade, insanın kendi fiilleri üzerinde tercih yapabilme yetisini ifade eden kelam kavramıdır.

Tanım: Delil, bir iddiayı aklen destekleyen ve kabul edilebilir kılan gerekçedir.

Tanım: Deney, belirli değişkenler kontrol edilerek yapılan sistemli sınama sürecidir.

Tanım: Din, kutsal kabul edilen varlık, ilke veya gerçeklik etrafında şekillenen inanç, pratik ve anlam sistemidir.

Tanım: Dua, kulun Allah’a yönelerek istemesi, yakarması ve bilinçli bir ilişki kurmasıdır.

Tanım: Duyum, dış dünyadan ya da bedenden gelen uyarıların bilinçte oluşturduğu en temel yaşantıdır.

Tanım: Ebedî, varlığının bir sonu bulunmayan, yoklukla karşılaşmayan ve süreklilik arz eden şeyi ifade eder.

Tanım: Efsane, tarihsel bir kişi veya olaya dayanan halk anlatısıdır.

Tanım: Ehl-i Hadis, dini hükümlerde Kur’an ve sahih hadisi esas alarak akli yorumu sınırlı tutan erken dönem İslam düşünce geleneğidir.

Tanım: Ehl-i Re'y, nassların yorumunda akli kıyası ve içtihadı öne çıkaran erken dönem İslam düşünce yaklaşımıdır. Hanefi geleneğin zeminini oluşturmuştur.

Tanım: Ehl-i Sünnet, Hz. Muhammed’in sünnetini ve sahabenin icmasını esas alan, İslam’ın ana inanç ve amel çizgisini temsil eden çoğunluk geleneğidir.

Tanım: Eş‘ârîyye, Ebu’l Hasan el-Eş‘arî tarafından kurulan, ilahi kudreti merkeze alan ve aklı vahyin hizmetinde konumlandıran Sünnî kelam ekolüdür.

Tanım: Esbâb-ı nüzul, Kur’an ayetlerinin hangi olay veya soru üzerine indirildiğini inceleyen ilim dalını ve bilgileri ifade eder.

Tanım: Ezelî, başlangıcı olmayan, zaman içinde meydana gelmemiş ve varlığı için bir ilk ana ihtiyaç duymayan şeyi ifade eder.

Tanım: Farz, yapılması kesin ve bağlayıcı şekilde emredilen, inkârı küfür sayılan fıkhî hüküm türüdür.

Tanım: Fedakârlık, bireyin kendi çıkar, konfor veya menfaatlerinden bilinçli olarak vazgeçerek başkalarının yararını gözetmesi anlamına gelir.

Tanım: Fenâ, insanın benlik iddiasından vazgeçerek ilahi hakikat karşısında yokluk bilincine ulaşması hâlidir.

Tanım: Fiil, bir varlığın sahip olduğu gücü etkin hale getirerek ortaya koyduğu edimsel gerçekleşmedir.

Tanım: Fıkh-ı ekber, İslam’da inanç esaslarını konu alan büyük fıkıh olarak kelâm ve akaid ilmini ifade eder.

Tanım: Fıkıh, İslam dininde bireysel ve toplumsal davranışlara ilişkin hükümleri inceleyen ilim dalıdır.

Tanım: Gavs, tasavvufî düşüncede manevî âlemin merkezinde bulunduğuna inanılan ve ilahî yardıma vesile olduğu kabul edilen en yüksek velî makamını ifade eder.

Tanım: Gazap, haksızlık, kötülük veya ahlaki sapma karşısında ortaya çıkan yoğun tepki ve öfke hâlini ifade eden kavramdır.

Tanım: Geleneksel, geçmişten devralınmış değer ve pratiklere dayanan yaklaşımı ifade eder.

Tanım: Günah, dini ve ahlaki normlara aykırı kabul edilen bilinçli eylemleri ifade eden kavramdır.

Tanım: Haber-i sadık, doğruluğu kesin olan ve bilgi ifade eden haber türünü ifade eder. Kelamda vahiy ve mütevatir haber bu kapsamdadır.

Tanım: Hadis, Hz. Muhammed'e atfedilen söz, fiil ve takrirlerin rivayet yoluyla aktarılan ifadeleridir.

Tanım: Hafıza, geçmiş deneyimlerin zihinde saklanması ve gerektiğinde yeniden çağrılması yetisini ifade eden kavramdır.

Tanım: Hak, bireyin hukuk ve ahlak tarafından tanınan meşru talep ve yetkileridir.

Tanım: Hakikat, bir şeyin olduğu gibi ortaya konulması veya açığa çıkması durumudur.

Tanım: Hakkaniyet, hukukun soyut ve genel kurallarının somut durumlarda adil biçimde uygulanmasını amaçlayan ilkedir.

Tanım: Hal, tasavvufta kulun çabasıyla değil, ilahi lütufla ortaya çıkan geçici manevi idrak ve duygu durumudur.

Tanım: Halife, İslam geleneğinde peygamberin ardından gelen siyasal ve dini liderdir.

Tanım: Hanbeli, Kur’an ve sahih sünnete sıkı bağlılığı esas alan fıkıh mezhebidir.

Tanım: Hanefi, İslam hukukunda akıl yürütmeye (re’y), kıyasa ve genel ilkelere geniş yer veren fıkıh mezhebidir.

Tanım: Haram, İslam hukukunda yapılması kesin olarak yasaklanan fiil ve davranışları ifade eder. Haramlar, bireysel ve toplumsal zararları önlemeye yönelik ilahi sınırlardır.

Tanım: Haricilik, büyük günah işleyen kimseleri dinden çıkmış kabul eden, iman ile ameli ayrılmaz gören ve siyasi itaatsizliği meşrulaştıran erken dönem İslam mezhebidir.

Tanım: Havass, bilgi, güç veya statü bakımından toplumun seçkin kesimini ifade eder.

Tanım: Helal, İslam hukukunda yapılmasına izin verilen, dinen yasaklanmamış fiil ve davranışları ifade eder. Helal alan, insanın meşru tasarruf ve özgürlük sahasını oluşturur.

Tanım: Hiçlik, yalnızca var olmayanı değil, varlığın anlamını açığa çıkaran ontolojik bir sınır durumunu ifade eder.

Tanım: Hicri, Hz. Muhammed’in Mekke’den Medine’ye hicretini başlangıç kabul eden zaman ve tarih sistemini ifade eder.

Tanım: Hidayet, insanın doğru yolu bulması ve bu yolda yönlendirilmesi anlamına gelir.

Tanım: Hikmet, varlıkların anlam ve amacını kavramaya yönelik derin bilgeliktir.

Tanım: Hilafet, İslam dünyasında siyasal ve dini otoriteyi temsil eden kurumdur.

Tanım: Hudus, bir varlığın sonradan meydana gelmiş olmasını ifade eden kavramdır.

Tanım: Hukuk, bir toplumda davranışları düzenleyen ve yaptırımlarla desteklenen normlar bütünüdür.

Tanım: Hüküm, bir mesele hakkında bağlayıcı nitelikte verilen karar veya değerlendirmedir.

Tanım: Hükümet, devletin yürütme yetkisini kullanan siyasal organıdır.

Tanım: İbadet, insanın Tanrı’ya yönelik bilinçli yönelme ve bağlılık eylemlerinin bütünüdür.

Tanım: İçkin, bir varlığın ya da ilkenin bulunduğu alanın içinde kalarak var olmasını ifade eder.

Tanım: İfade, düşünce, duygu veya niyetlerin dilsel ya da simgesel yollarla dışa vurulmasıdır.

Tanım: İktidar, bireylerin veya kurumların başkalarının davranışlarını yönlendirme, biçimlendirme veya belirleme gücüdür.

Tanım: İlah, ibadet edilen, mutlaklaştırılan veya en yüce kabul edilen varlıktır.

Tanım: İlham, insanın kalbine doğan ve doğruya yönelten sezgisel bilgi veya yönlendirme halidir; bağlayıcı değildir.

Tanım: İlim, bilme yetisi ve bilgi sahibi olma durumunu ifade eden kavramdır.

Tanım: İlim, bir şeyin olduğu hâl üzere idrak edilmesini ifade eden bilgi türüdür. İslam felsefesi ve kelâmında ilim, hem insan bilgisi hem de Allah’ın ezelî ve kuşatıcı bilgisi bağlamında ele alınır.

Tanım: İlke, bir düşünce sisteminin veya varlık anlayışının kendisinden hareket ettiği temel kabuldür.

Tanım: İllet, bir şeyin varlığını veya oluşunu açıklayan temel neden olarak kabul edilir.

Tanım: İlliyet, neden ile sonuç arasında kurulan zorunlu ilişkiyi ifade eden nedensellik ilkesidir.

Tanım: İlm-i istidlal, aklî çıkarım ve delillendirme yoluyla bilgiye ulaşmayı konu edinen ilimdir.

Tanım: İlm-i Tevhîd, Allah’ın birliğini, sıfatlarını ve fiillerini aklî ve naklî delillerle ele alan ilim dalıdır.

Tanım: İlzam, karşı tarafın kabul ettiği ilkelerden hareketle onu zorunlu bir sonuca götürme yöntemidir.

Tanım: İman, bir inanç içeriğini kesin bilgiye dayanmaksızın güven ve bağlılıkla kabul etme hâlidir.

Tanım: İmkân, bir şeyin var olmasının ya da gerçekleşmesinin mümkün olma durumudur.

Tanım: İmtihan, insanın irade, ahlak ve inanç bakımından sınanmasını ifade eden kelami kavramdır.

Tanım: İrade, öznenin bir eylemi gerçekleştirmeye veya belirli bir yönde karar vermeye yönelik isteme ve yönelme yetisidir.

Tanım: İrfan, bilgi ile ahlak ve hikmetin bütünleştiği derin kavrayış biçimidir.

Tanım: İsevi, Hz. İsa’ya nispet edilen inanç, öğreti veya topluluğu ifade eden bir terimdir.

Tanım: İslam, Allah’ın birliğini kabul ederek O’na teslim olmayı esas alan ilahi dinin adıdır.

Tanım: İstidlal, öncüllerden mantıksal çıkarımla sonuç elde etme yöntemidir.

Tanım: İtaat, bireyin bir otoritenin koyduğu kurallara uyması durumudur.

Tanım: İtikat, bireyin belirli bir inanç ilkesini zihinsel ve duygusal olarak benimsemesini ifade eden kavramdır.

Tanım: Kader, varlıkların ve olayların belirli bir ölçü ve düzen içinde gerçekleştiğini ifade eden kavramdır.

Tanım: Kaderiyye, insanın fiillerinde tam özgür olduğunu savunan ve ilahi kaderi sınırlı yorumlayan erken dönem kelam ekolüdür.

Tanım: Kadim, başlangıcı olmayan, zamanla sınırlı bulunmayan ve varlığı için başka bir nedene ihtiyaç duymayan varlık veya nitelik anlamına gelir.

Tanım: Kâfir, İslam inancına göre Allah’ın birliğini ve temel iman esaslarını bilinçli olarak reddeden kişidir.

Tanım: Kâinat, var olan tüm fiziksel ve metafizik gerçekliklerin bütünü olarak, hem felsefi hem de teolojik bağlamda kullanılan kapsamlı bir varlık kavramıdır.

Tanım: Kalp, tasavvufta manevi idrak ve ilahi bilinç merkezi olarak kabul edilir.

Tanım: Kanaat, yeterli gerekçeye dayanmayan fakat doğru olduğu düşünülen yargıdır.

Tanım: Kasd, kişinin bir fiile bilinçli biçimde yönelmesini ve o fiili yapmaya karar vermesini ifade eden kavramdır. Fıkıh ve ahlakta kasd, fiilin sorumluluk doğuran bilinçli yönünü belirler.

Tanım: Kaza, ilahi ilim ve irade ile belirlenmiş olan şeylerin fiilen gerçekleşmesi durumudur.

Tanım: Kazâ, İslam kelâmında Allah’ın ezelî ilminde takdir ettiği şeylerin zamanı geldiğinde fiilen gerçekleşmesini ifade eden kavramdır. Kaderle birlikte ele alınır ve ilahi bilginin dış dünyada gerçekleşme boyutunu temsil eder.

Tanım: Kelam, İslam inanç esaslarını akıl yürütme, mantık ve tartışma yöntemleriyle temellendirmeyi amaçlayan düşünce disiplinidir.

Tanım: Kesb, özellikle Eş'arî kelâmında insan fiillerinin yaratılması Allah’a ait olmakla birlikte, bu fiillerin kul tarafından kazanılması anlamına gelen kavramdır. Böylece ilahi kudret ile insan sorumluluğu arasında orta bir açıklama sunar.

Tanım: Keşf, tasavvufta aklî ve duyusal yolların ötesinde, kalbe doğan sezgisel bilgiyle hakikatin idrak edilmesi halidir.

Tanım: Kesret, varlığın birlikten türeyerek çokluk, çeşitlilik ve farklılık halinde görünmesini ifade eden metafizik kavramdır.

Tanım: Kıdem, bir varlığın başlangıcının olmaması ve ezeli olması durumudur.

Tanım: Kıyas, hakkında hüküm bulunmayan bir meseleye benzer bir durumdan hareketle hüküm vermedir.

Tanım: Kudret, bir varlığın yapabilme ve etki edebilme gücünü ifade eden sıfattır.

Tanım: Küllî irade, Allah’ın tüm varlık ve olayları kapsayan mutlak iradesini ifade eden kelam kavramıdır.

Tanım: Kur'an-ı Kerim, İslam inancına göre Allah tarafından Hz. Muhammed’e vahiy yoluyla indirilen, inanç, ahlak ve hukuk ilkelerini içeren kutsal kitaptır. Kelam ilminde temel referans, tefsirde ise açıklanması gereken ana metindir.

Tanım: Kuram, olgular arasındaki ilişkileri açıklamak, düzenlemek ve anlamlandırmak amacıyla oluşturulan sistemli kavramsal bütündür.

Tanım: Kusur, hukuka aykırı bir fiilin failine iradi olarak yüklenebilir olması durumudur.

Tanım: Kutub, tasavvufî öğretide kâinatın manevî dengesini temsil eden ve velîler hiyerarşisinin merkezinde yer alan kişiyi ifade eder.

Tanım: Kütüb-i Sitte, Sünnî İslam’da en güvenilir kabul edilen altı temel hadis kitabını ifade eden hadis literatürü terimidir.

Tanım: Levh-i Mahfûz, İslam düşüncesinde varlık ve olayların ilahi bilgi düzeyinde kuşatılmış olduğunu ifade eden metafizik kavramdır.

Tanım: Mağfiret, Allah’ın kulun hatasını bağışlaması ve onun olumsuz sonuçlarını örtmesi anlamına gelir. Af kavramından farklı olarak mağfiret, sadece cezayı kaldırmak değil, kusuru örtmeyi de içerir.

Tanım: Makam, tasavvufta müridin çaba, disiplin ve ahlaki istikrar sonucu ulaştığı kalıcı manevi dereceleri ifade eder.

Tanım: Maliki, Medine halkının uygulamasını bağlayıcı delil kabul eden fıkıh mezhebidir.

Tanım: Malum, bilginin konusu olan, bilinen veya bilinebilir durumda bulunan şeyi ifade eden kavramdır. Kelâm ve epistemolojide ilim ile olan ilişkisi üzerinden tanımlanır.

Tanım: Mantık, akıl yürütmenin biçimsel kurallarını inceleyen ve geçerli düşünmeyi konu alan disiplindir.

Tanım: Marifet, hakikatin aklî değil, içsel ve tecrübî yolla bilinmesini ifade eden bilgi türüdür.

Tanım: Mâtûrîdîyye, Ebu Mansur el-Mâtûrîdî tarafından sistemleştirilen, akla geniş yer veren ve insan sorumluluğunu vurgulayan Sünnî kelam ekolüdür. Özellikle Hanefi mezhebiyle ilişkilidir.

Tanım: Meal, kutsal bir metnin lafzı birebir çevrilmeden, anlamının başka bir dile aktarılmasıdır.

Tanım: Meclis, halkı temsil eden ve yasama yetkisini kullanan siyasal organdır.

Tanım: Mekân, varlıkların konumlandığı ve birbirleriyle ilişkisel olarak yer aldığı boyuttur.

Tanım: Mekruh, yapılması hoş karşılanmayan ancak kesin yasak olmayan fıkhî fiilleri ifade eder.

Tanım: Merhamet, başkasının acı ve kırılganlığını fark ederek bu durumu hafifletmeye yönelen ahlaki ve duygusal eğilimi ifade eder.

Tanım: Merkezi devlet, siyasal ve idarî yetkilerin tek bir merkezde toplandığı, yerel birimlerin sınırlı özerkliğe sahip olduğu devlet modelidir.

Tanım: Meşruiyet, bir iktidarın veya kuralın haklı ve kabul edilebilir sayılması durumudur.

Tanım: Mezhep, dinî hüküm ve inançların anlaşılmasında izlenen sistemli yorum yoludur.

Tanım: Millet, ortak tarih, kültür, dil veya bilinç etrafında kendini bir birlik olarak algılayan insan topluluğudur.

Tanım: Mu‘tezile, aklı inanç alanında temel ölçüt kabul eden, ilahi adalet ve insan özgürlüğünü merkeze alan sistematik kelam ekolüdür.

Tanım: Mubah, İslam fıkhında yapılması veya terk edilmesi dinî açıdan bağlayıcı olmayan, kişi tercihine bırakılmış fiilleri ifade eder.

Tanım: Mücerret, maddi varlığa, fiziksel mekâna veya duyusal özelliklere bağlı olmaksızın varlığı düşünülebilen şeyleri ifade eden kavramdır.

Tanım: Mücessime, Allah’a cisim ve mekân isnat eden, literalist ve aşırı yorumlara dayalı kelam anlayışlarını ifade eder.

Tanım: Mucize, ilahi bir müdahaleye bağlanan ve olağan doğa düzeninin dışında kabul edilen olaydır.

Tanım: Müellif, özgün bir düşünsel veya yazılı eseri meydana getiren, içeriğin kurucu öznesi olan kişidir.

Tanım: Müfessir, Kur’an ayetlerini dil, bağlam ve rivayet esaslarına göre açıklayan ve yorumlayan ilim insanıdır.

Tanım: Muhabbet, bilinçli ve dengeli bir sevgi halini ifade eden kavramdır. Aşktan farklı olarak süreklilik ve ölçülülük içerir.

Tanım: Muhal, varlığı aklen çelişki içeren ve gerçekleşmesi imkânsız olan durumları ifade eden kavramdır.

Tanım: Muhammedi, Hz. Muhammed’e nispet edilen, onun örnekliğini, öğretisini veya manevi hakikatini ifade eden nitelendirici bir kavramdır.

Tanım: Muhayyile, duyularla elde edilen imgeleri dönüştürme, birleştirme ve yeniden kurma yetisi olarak tanımlanan zihinsel güçtür. Felsefe, psikoloji ve estetikte merkezi bir işleve sahiptir.

Tanım: Muhkem ayet, anlamı açık, yoruma kapalı ve hükmü net olan Kur’an ayetlerini ifade eder. İnanç ve amel esaslarının temeli bu ayetlere dayanır.

Tanım: Mukaddime, bir eserin ana konusuna geçmeden önce yazılan ve yöntem, amaç ve çerçeveyi açıklayan giriş bölümüdür.

Tanım: Mukallit, dinî veya fikrî bir görüşü delilini bilmeden, sorgulamaksızın başkasından alıp benimseyen kişidir.

Tanım: Mümin, iman esaslarını kalben kabul eden ve güven duyan kişiyi ifade eder.

Tanım: Mümkin, varlığı da yokluğu da zorunlu olmayan, başka bir sebebe bağlı olarak var olan şeyleri ifade eden ontolojik kavramdır. İslam felsefesi ve kelâmında mümkin varlıklar, var olmak için vacip bir varlığa muhtaçtır.

Tanım: Mümkün, varlığı zorunlu olmayan, var da olabilen yok da olabilen varlık türüdür.

Tanım: Mümkün varlık, var olması da olmaması da düşünülebilen, varlığı başka nedenlere bağlı olan varlıktır.

Tanım: Mümkünlük, bir varlığın hem var olabilme hem de olmama potansiyeline sahip olmasıdır.

Tanım: Münafık, dışarıdan inanmış gibi görünen fakat içten inkâr eden kişiyi ifade eder.

Tanım: Münezzeh, eksiklikten, benzerlikten ve yaratılmışlara ait niteliklerden uzak ve arınmış olmayı ifade eder.

Tanım: Mürid, tasavvuf yolunda manevî eğitim almak amacıyla bir mürşide bağlanan kişiyi ifade eder.

Tanım: Mürşid, tasavvuf yolunda müridlere manevî rehberlik eden, ahlaki ve ruhsal olgunluğa ulaşmış kişiyi ifade eder.

Tanım: Müşebbihe, Allah’ın sıfatlarını insan özelliklerine benzeterek yorumlayan ve bu yönüyle teşbihçi kabul edilen kelam ekollerinin genel adıdır.

Tanım: Musevi, Hz. Musa’ya nispet edilen inanç, öğreti veya topluluğu ifade eden bir terimdir.

Tanım: Müslüman, Allah’a teslim olan ve İslam inancını benimseyen kişiyi ifade eder.

Tanım: Müşrik, Allah’a ortak koşan veya ilahî nitelikleri başkalarına atfeden kimseyi ifade eder.

Tanım: Mütefekkir, sistemli ve derinlikli biçimde düşünen, kavramlar ve problemler üzerinde zihinsel üretimde bulunan kişidir.

Tanım: Müteşâbih, anlamı açık olmayan ve yoruma ihtiyaç duyan ifadeleri veya ayetleri tanımlar.

Tanım: Müteşâbih ayet, anlamı açık olmayan, birden fazla yoruma müsait bulunan ve kesin manası Allah’a havale edilen Kur’an ayetlerini ifade eder. Bu ayetler özellikle ilahi sıfatlar ve metafizik konularla ilgilidir.

Tanım: Mütevatir haber, yalan üzerinde birleşmeleri aklen mümkün olmayan çok sayıda kişi tarafından aktarılan ve kesin bilgi ifade eden haber türüdür.

Tanım: Mutlak, herhangi bir koşula veya sınıra bağlı olmayan varlık veya ilkeyi ifade eder.

Tanım: Muttasıf, bir varlığın belirli bir sıfatla nitelenmiş ve o sıfatı taşıyor olmasını ifade eden terimdir.

Tanım: Nakil, dinî bilginin vahiy, hadis ve rivayet yoluyla aktarılmasını ifade eder.

Tanım: Nazar, aklî düşünme, inceleme ve delil üzerinde tefekkür ederek sonuca ulaşma faaliyetini ifade eder.

Tanım: Nebi, kendisine vahiy gelen fakat yeni bir din ya da şeriat tebliğ etmeyen peygamberdir.

Tanım: Nefret, bir varlığa, gruba veya duruma yönelik yoğun olumsuz duygu, reddediş ve zarar verme eğilimi içeren psikolojik tutumdur.

Tanım: Nefs, insanın benlik, arzu ve eğilimlerini temsil eden içsel yönüdür.

Tanım: Nesne, bilme ve algılama ediminin yöneldiği varlık veya olgudur.

Tanım: Nizam, varlıkta, düşüncede veya toplumsal yapıda unsurların belirli bir düzen, ölçü ve ilişki içinde bulunmasını ifade eden kavramdır. İslam kelâmında ve felsefesinde nizam, âlemin rastlantısal değil, ilahi bir düzen içinde var olduğunu gösteren temel göstergelerden biri olarak ele alınır.

Tanım: Nübüvvet, ilahi mesajın peygamberler aracılığıyla insanlara iletilmesi kurumudur.

Tanım: Nüzul, vahyin Allah tarafından peygambere belirli bir süreç içinde indirilmesini ifade eder.

Tanım: Öz, bir varlığın ne olduğunu belirleyen zorunlu ve değişmez nitelikler bütünüdür.

Tanım: Özne, bilen, algılayan ve deneyimleyen bilinç sahibi varlıktır.

Tanım: Rahmet, Allah’ın yaratılmışlara yönelik koruyucu, bağışlayıcı ve kuşatıcı merhametini ifade eden kavramdır. İslam düşüncesinde rahmet, yalnızca duygusal bir acıma değil, varlığı sürdürme ve iyiliği gerçekleştirme iradesidir.

Tanım: Resul, vahiy alan ve bu vahiy ile yeni bir şeriat ya da kitapla görevlendirilen peygamberdir.

Tanım: Rivayet, özellikle hadis ve tarih ilimlerinde bilginin isnad zinciriyle aktarılmasını ifade eden yöntem ve içeriktir.

Tanım: Riya, bir davranışın içten ve samimi bir niyetle değil, başkalarının beğenisini veya takdirini kazanma amacıyla yapılmasıdır.

Tanım: Ruh, canlılığı, bilinci ve idraki mümkün kılan metafizik varlık ilkesidir.

Tanım: Ruhul-Kudüs, ilahi vahiy, destek ve yönlendirme ile ilişkilendirilen; İslam ve Hristiyan teolojilerinde farklı anlam katmanlarına sahip kutsallık atfedilen metafizik bir kavramdır.

Tanım: Şafii, delil hiyerarşisini sistematik biçimde kuran fıkıh mezhebidir.

Tanım: Safsata, geçerli veya doğruymuş gibi görünen fakat mantıksal hata içeren akıl yürütmedir.

Tanım: Sahabe, Hz. Muhammed’i görmüş, ona iman etmiş ve bu iman üzere vefat etmiş Müslümanları ifade eden kavramdır.

Tanım: Saltanat, siyasal iktidarın hanedan yoluyla devredildiği yönetim biçimidir.

Tanım: Sebep, bir varlığın veya olayın meydana gelmesine yol açan etkeni ifade eden kavramdır.

Tanım: Selef-i Salihin, Hz. Muhammed’in sahabesi, tabiîn ve tebeu’t-tabiîn nesillerini kapsayan, İslam’ın inanç ve amel anlayışının en saf ve güvenilir biçimde temsil edildiği ilk üç kuşağı ifade eden kavramdır. Bu nesiller, kelam ve fıkıh tartışmalarında ölçü kabul edilmiştir.

Tanım: Selefiyye, ilk üç nesil Müslümanların (selef) anlayışını esas alan, nass merkezli ve te’vilden kaçınan kelam ve inanç yaklaşımıdır.

Tanım: Semavi dinler, kaynağının ilahi vahiy olduğu kabul edilen ve peygamberler aracılığıyla bildirilen dinleri ifade eder.

Tanım: Sevap, dini ve ahlaki düşüncede doğru ve iyi eylemlere atfedilen olumlu karşılığı ifade eden kavramdır.

Tanım: Şeyh, dinî ilimlerde veya tasavvuf yolunda otorite kabul edilen, rehberlik yapan kimseyi ifade eder.

Tanım: Seyr, insanın nefs merkezli varoluştan ilahi hakikate yönelen manevi yolculuğunu ifade eden tasavvufi kavramdır.

Tanım: Sıfat, bir varlığın niteliğini ve nasıl olduğunu ifade eden özelliklerdir.

Tanım: Şiilik, Hz. Ali ve onun soyundan gelen imamların ilahi olarak tayin edildiğini savunan, imameti inancın merkezine yerleştiren İslam mezhep ve düşünce geleneğidir. Siyasi liderlik anlayışı zamanla teolojik ve kelami bir doktrine dönüşmüştür.

Tanım: Şirk, Allah’a ait olan ilahlık, rububiyet veya ibadet vasıflarının başkalarına nispet edilmesidir.

Tanım: Siyasal, siyasetle ve toplumsal iktidar ilişkileriyle ilgili olan nitelikleri ifade eder.

Tanım: Siyaset, toplumda iktidarın, yönetimin ve ortak yaşamın düzenlenmesine ilişkin etkinlikler bütünüdür.

Tanım: Söylem, dilin belirli tarihsel, toplumsal ve iktidar ilişkileri içinde örgütlenmiş kullanım biçimidir.

Tanım: Sudur teorisi, varlığın Tanrı'dan iradi bir yaratma değil, zorunlu bir taşma yoluyla meydana geldiğini savunan görüştür.

Tanım: Sufi, tasavvuf yolunu benimseyen ve manevi arınmayı esas alan kişidir.

Tanım: Sülûk, müridin belirli ahlaki ve manevi ilkeler doğrultusunda, rehber eşliğinde yürüttüğü sistemli manevi eğitim sürecidir.

Tanım: Sünnet, Hz. Muhammed'in sözleri, fiilleri ve onaylarını ifade eden temel İslami kaynaktır.

Tanım: Sünnetullah, Allah’ın evrende ve toplumlarda işleyen değişmez yasalarını ifade eden kelâmî kavramdır.

Tanım: Sünnî Kelâm, Ehl-i Sünnet inançlarını akli ve nakli delillerle temellendiren kelam geleneğidir. Bu çatı altında Mâtürîdîyye ve Eş‘ârîyye ekolleri yer alır ve iman, kader, sıfatlar gibi konular sistemli biçimde ele alınır.

Tanım: Sünnilik, Hz. Muhammed’in sünnetini ve sahabenin ortak anlayışını esas alan, İslam inanç ve amel alanında çoğunluğu temsil eden ana mezhep ve düşünce geleneğidir. Kelamda Eş‘arîlik ve Mâtürîdîlik, fıkıhta ise Hanefi, Maliki, Şafii ve Hanbeli mezhepleri Sünni çatı altında yer alır.

Tanım: Şüphe, bir yargının doğruluğu veya yanlışlığı konusunda karar verilememesi durumudur.

Tanım: Tahkiki iman, araştırma, akıl yürütme ve delile dayanarak kazanılan bilinçli iman biçimidir.

Tanım: Taklidi iman, araştırma ve delile dayanmaksızın başkalarından öğrenilerek benimsenen iman biçimidir.

Tanım: Takva, insanın Allah bilinciyle hareket ederek yanlışlardan sakınması ve sorumluluk bilinciyle yaşamasıdır.

Tanım: Takva, kişinin Allah’a karşı sorumluluk bilinciyle hareket etmesi ve sakınma hâlinde olmasıdır.

Tanım: Tanım, bir kavramın ne olduğunu, onu diğer kavramlardan ayıran özellikleriyle ifade etme girişimidir.

Tanım: Tarikat, belirli bir manevî öğretinin ve pratiğin takip edildiği tasavvufi örgütlenme biçimidir.

Tanım: Tasavvuf, insanın nefsini arındırarak hakikate ve ilahi yakınlığa ulaşmasını amaçlayan düşünce ve yaşayış yoludur.

Tanım: Tebaa, siyasal iktidara bağlı olan ancak yönetime katılma ve egemenliği belirleme yetkisine sahip olmayan yönetilenler topluluğunu ifade eder.

Tanım: Tebaa, siyasal iktidara bağlı olan ancak yönetime katılma hakkı bulunmayan kişi veya topluluktur.

Tanım: Tefsir, Kur’an ayetlerinin anlamını dil, bağlam ve rivayetler ışığında açıklama faaliyetidir.

Tanım: Tekamül, varlıkların veya süreçlerin aşamalı ve yönelimli biçimde olgunlaşmasını ifade eden kavramdır.

Tanım: Tekfir, bir Müslümanı inanç açısından İslam dışı ilan etme fiilidir.

Tanım: Teklif, insanın yerine getirebileceği fiillerle yükümlü kılınmasını ifade eden kelami kavramdır.

Tanım: Tenzih, Tanrı’yı yaratılmışlara özgü niteliklerden ve benzetmelerden uzak tutmayı esas alan teolojik ilkedir.

Tanım: Terim, belirli bir bilimsel ya da felsefi bağlamda özel ve teknik anlam taşıyan sözcüktür.

Tanım: Tesadüf, belirli bir amaç veya zorunlu nedensellik olmaksızın gerçekleştiği düşünülen olayları ifade eden kavramdır.

Tanım: Teşbih, Tanrı’yı veya metafizik bir varlığı insani niteliklere benzeterek anlama ve anlatma yaklaşımını ifade eder.

Tanım: Teselsül, bir nedenler zincirinin başlangıcı olmaksızın sonsuza kadar geri gitmesi durumunu ifade eder.

Tanım: Teslis, Hristiyan inancında Tanrı’nın Baba, Oğul ve Kutsal Ruh olmak üzere üç kişilikte tek öz olarak var olduğunu savunan öğretidir.

Tanım: Tevafuk, görünüşte rastlantı gibi duran olayların anlamlı bir düzen içinde gerçekleştiğini ifade eden kavramdır.

Tanım: Tevhid, Allah’ın zatında, sıfatlarında ve fiillerinde bir ve eşsiz olduğunu kabul eden temel İslam inancıdır. Kelamda tevhid, tüm inanç sisteminin kurucu ilkesidir.

Tanım: Tevil, bir metnin zahir anlamı yerine bağlam, akıl ve ilke dikkate alınarak yorumlanmasıdır.

Tanım: Tevrat, Yahudilikte Hz. Musa’ya vahyedildiğine inanılan kutsal kitabı ifade eder.

Tanım: Toplum, belirli kurallar ve ilişkiler çerçevesinde bir arada yaşayan bireyler topluluğudur.

Tanım: Tövbe, işlenen bir hatadan dolayı pişmanlık duyarak o fiilden vazgeçmek ve yeniden aynı hataya dönmemeye karar vermektir. İslam’da tövbe, ahlaki ve manevi arınmanın temel yollarından biridir.

Tanım: Töz, kendi başına var olan ve değişimlere rağmen varlığını sürdüren ontolojik temel olarak kabul edilir.

Tanım: Usûl-i fıkıh, şer‘î hükümlerin hangi kaynak ve yöntemlerle çıkarılacağını inceleyen ilim dalıdır.

Tanım: Usûlü’d-dîn, İslam dininin temel inanç ilkelerini ve bunların aklî temellendirilmesini inceleyen ilim dalıdır.

Tanım: Vâcib, yapılması gerekli olan ancak delili farz kadar kesin olmayan fıkhî yükümlülük türüdür.

Tanım: Vâcibü'l Vücud, varlığı zorunlu olan ve yokluğu düşünülemeyen varlığı ifade eden metafizik kavramdır.

Tanım: Vacip, varlığı zorunlu olan ve yokluğu düşünülemeyen şeyi ifade eder. Kelâm ve felsefede Allah için 'vacibu'l-vücûd' kavramı kullanılırken, fıkıhta vacip, yapılması dinen gerekli olan fiilleri tanımlar.

Tanım: Vahdet, çokluk içinde birliği veya tüm varlığın tek bir ilkeye dayandığını ifade eden felsefi kavramdır.

Tanım: Vahdet-i Mevcud, var olanların çokluğuna rağmen mevcudiyet düzeyinde bir bütünlük bulunduğunu savunan anlayıştır.

Tanım: Vahdet-i Vücûd, hakiki varlığın tek olduğunu ve diğer varlıkların bu varlığın tezahürleri olduğunu savunan tasavvufi öğretidir.

Tanım: Vahhâbîlik, Muhammed b. Abdülvehhab tarafından ortaya konan, tevhidi merkeze alan, bidat kabul edilen uygulamalara karşı katı tutum sergileyen Selefî çizgide bir dini harekettir.

Tanım: Vahiy, ilahi kaynaktan gelen bilginin insana özel bir yolla iletilmesidir.

Tanım: Vakıa, gerçekleşmiş ve belirli bir bağlam içinde meydana gelmiş olayı ifade eden kavramdır.

Tanım: Varlık, var olan her şeyin ortak olarak paylaştığı ontolojik durumdur.

Tanım: Vicdan, bireyin kendi eylemlerini ahlaki ölçütlere göre değerlendirme yetisidir.

Tanım: Yakin, doğruluğu konusunda hiçbir şüphe barındırmayan kesin bilgi durumudur.

Tanım: Yanılgı, yanlış gerekçelere dayanarak doğru olduğu sanılan düşünce veya yargıdır.

Tanım: Yargı, bir şey hakkında doğru ya da yanlış olabilecek bir hüküm bildiren zihinsel edimdir.

Tanım: Yasa, doğada veya olgular arasında düzenli ve genellenebilir ilişkileri ifade eden ilkedir.

Tanım: Yokluk, var olanın bulunmaması ya da varlığa karşıt olarak düşünülen ontolojik durumdur.

Tanım: Yöntem, bir amaca ulaşmak veya bir problemi çözmek için izlenen sistemli yoldur.

Tanım: Zahir, bir şeyin açık ve doğrudan algılanabilen anlam katmanını ifade eder.

Tanım: Zahirîlik, dini metinlerin yalnızca açık ve lafzi anlamlarını esas alan, kıyas ve yorumu reddeden bir fıkıh ve düşünce ekolüdür.

Tanım: Zaman, olayların ardışıklığını, değişimi ve sürekliliği mümkün kılan boyuttur.

Tanım: Zan, doğruluğu kesin olmayan ancak doğru olma ihtimali bulunan kanaat durumudur.

Tanım: Zat, bir varlığın kendinde varlığını ve özünü ifade eden kavramdır.

Tanım: Zorunlu, varlığı aklen kaçınılmaz olan ve yokluğu düşünülemeyen varlıktır.

Tanım: Zorunlu varlık, var olmaması düşünülemeyen ve varlığı kendinden olan varlıktır.

Tanım: Zorunluluk, bir şeyin başka türlü olmasının imkânsız olması durumudur.

Tanım: Zühd, dünya nimetlerine bağımlı olmadan yaşama ve ahlaki arınmayı önceleme anlayışıdır.