Felsefe Sözlüğü

Tanım: Açıklama, bir olgunun nedenlerini, koşullarını veya işleyiş mekanizmasını ortaya koyma sürecidir.

Tanım: Ahlaki ontoloji, ahlaki değerlerin ve normların ontolojik statüsünü konu edinen felsefi yaklaşımdır.

Tanım: Ahlaki özerklik, bireyin ahlaki yasaları dış otoritelerden bağımsız olarak kendi aklıyla belirleyebilme yetisini ifade eder.

Tanım: Akıl Çağı, insan aklının otorite ve gelenek karşısında temel bilgi ve değer kaynağı olarak kabul edildiği tarihsel düşünce dönemidir.

Tanım: Akıl yürütme, önermeler arasında ilişki kurarak yeni bir yargıya ulaşma sürecidir.

Tanım: Akılcılık, bilginin temel kaynağının duyusal deneyim değil, aklın kendisi olduğunu savunan felsefi yaklaşımdır.

Tanım: Alan, uzayın her noktasına fiziksel büyüklüklerin atandığı soyut bir yapıdır.

Tanım: Alçakgönüllü, kişinin kendisini başkalarından üstün görmeden, sınırlılığının farkında olarak ölçülü ve mütevazı bir tutum sergilemesini ifade eder.

Tanım: Alışkanlık, tekrarlanan davranışların zamanla bilinçli karar gerektirmeden ortaya çıkmasıdır.

Tanım: Alt küme, elemanlarının tamamı başka bir kümenin içinde bulunan kümedir.

Tanım: Alt parçacık, atomu oluşturan veya atomdan daha temel kabul edilen fiziksel birimdir.

Tanım: Altın orta, aşırılıklar arasında dengeli ve erdemli tutumu ifade eden etik ilkedir.

Tanım: Altyapı, bir toplumun üretim biçimi ve ekonomik ilişkilerinden oluşan temel yapıyı ifade eden kavramdır.

Tanım: Anlam krizi, bireyin yaşamına yön veren değer ve amaçların geçerliliğini yitirmesi durumunu ifade eder.

Tanım: Anlama, bir anlam içeriğini bağlamı içinde çözümleyerek kavrama sürecidir.

Tanım: Anlama-açıklama ayrımı, insan bilimleri ile doğa bilimleri arasındaki yöntem farkını ifade eder.

Tanım: Anlamın kullanımı, bir dilsel ifadenin anlamının, soyut tanımlardan ziyade fiilî kullanım pratikleri içinde ortaya çıkmasıdır.

Tanım: Anlamlandırma, deneyim ve olgulara zihinsel ve kültürel çerçeveler içinde anlam yükleme sürecidir.

Tanım: Anlamlılık, bir ifadenin dilsel ve kavramsal olarak anlam taşıma niteliğidir.

Tanım: Anlamsızlık, varlık, değer veya amaç ile kurulan bağın kopması ya da kurulamaması durumudur.

Tanım: Anlatı, olayların belirli bir düzen ve anlam çerçevesinde aktarılmasıdır.

Tanım: Anlatım, düşünce, bilgi veya olayların belirli bir düzen içinde aktarılmasıdır.

Tanım: Antikçağ, yazının icadından Ortaçağ’ın başlangıcına kadar uzanan, klasik uygarlıkları ve ilk felsefi sistemleri kapsayan tarihsel dönemdir.

Tanım: Apolitik, siyasal süreçlere, ideolojilere veya kamusal karar mekanizmalarına bilinçli olarak mesafeli durma tutumunu ifade eder.

Tanım: Araştırma, sistemli gözlem ve inceleme yoluyla bilgi üretme sürecidir.

Tanım: Askıya alma, dünyaya dair doğal kabullerin bilinçli olarak paranteze alınmasıdır.

Tanım: Aydınlanma, aklın otorite ve gelenek karşısında temel ölçüt kabul edildiği düşünsel ve tarihsel dönemdir.

Tanım: Aydınlanmacılık, aklı, eleştirel düşünceyi ve bilimi insanın özgürleşmesinin temel aracı olarak gören düşünsel harekettir.

Tanım: Bağıntısal ontoloji, varlıkların niteliklerini karşılıklı bağıntılar üzerinden tanımlayan ontolojik yaklaşımdır.

Tanım: Bedensellik, öznenin dünyayla kurduğu ilişkinin bedensel boyutunu ifade eden kavramdır.

Tanım: Belge, geçmişe dair bilgi içeren yazılı veya maddi kayıttır.

Tanım: Belirsizlik, bir durumun, bilginin veya sonucun net biçimde belirlenememesi halidir.

Tanım: Bellek, geçmiş deneyimlerin zihinde saklanması ve gerektiğinde yeniden çağrılması yetisidir.

Tanım: Bencillik, bireyin kendi çıkarını başkalarının zararına olacak biçimde öncelemesidir.

Tanım: Benlik, bireyin kendisini süreklilik içinde özne olarak deneyimlemesini sağlayan yapıdır.

Tanım: Benmerkezcilik, bireyin kendi ihtiyaç, çıkar ve bakış açısını merkeze alarak başkalarının deneyimlerini ikincil ya da önemsiz görmesi eğilimidir.

Tanım: Benzeşim, iki veya daha fazla şey arasında kurulan yapısal veya işlevsel benzerliği ifade eden kavramdır.

Tanım: Betimleme, deneyimin olduğu gibi ortaya konulmasını amaçlayan yöntemdir.

Tanım: Beyin, sinir sisteminin merkezi organı olarak bilişsel ve bedensel işlevleri düzenler.

Tanım: Beyin bölgesi, beynin belirli yapısal ve işlevsel özellikler taşıyan kısmını ifade eder.

Tanım: Biçimcilik, bir düşünce, sanat eseri veya sistemin anlamını içeriğinden çok yapısal formu üzerinden değerlendiren felsefi yaklaşımdır.

Tanım: Biçimsel mantık, içeriğinden bağımsız olarak akıl yürütmenin yapısal geçerliliğini inceleyen mantık dalıdır.

Tanım: Bilge, bilgiyi yalnızca teorik olarak değil, ahlaki ve pratik yaşamla bütünleştirmiş kişidir.

Tanım: Bilgelik, doğru bilgiyi doğru zamanda ve doğru amaçla kullanabilme yetisidir.

Tanım: Bilgi, bir öznenin bir nesne hakkında doğru ve gerekçelendirilmiş bilişsel içeriğe sahip olması durumudur.

Tanım: Bilgi felsefesi, bilginin kaynağını, doğruluğunu ve imkanını inceleyen felsefe dalıdır.

Tanım: Bilgi kaynağı, bilginin ortaya çıktığı ve temellendirildiği temel dayanakları ifade eder.

Tanım: Bilgi sınırları, insan bilgisinin geçerli ve anlamlı olabileceği alanların sınırlarını ifade eder.

Tanım: Bilgi türleri, bilginin kaynağına, yöntemine ve kullanım amacına göre yapılan sınıflandırmalardır.

Tanım: Bilgi yanılgısı, doğruluğu yeterli biçimde temellendirilmemiş inançların bilgi olarak kabul edilmesi durumudur.

Tanım: Bilimin sınırları, bilimsel yöntemin açıklama gücünün ulaşabildiği alanları ifade eder.

Tanım: Bilimsel açıklama türleri, olguların farklı yöntemsel çerçevelerle temellendirilme biçimleridir.

Tanım: Bilimsel bilgi, bilimsel yöntemle üretilmiş, sınanabilir ve eleştiriye açık bilgidir.

Tanım: Bilimsel devrim, hâkim paradigmanın yerini köklü biçimde yeni bir paradigmanın almasıdır.

Tanım: Bilimsel yöntem, bilimsel bilginin üretilmesinde kullanılan sistemli araştırma ve sınama sürecidir.

Tanım: Bilimsellik, bir bilginin bilimsel ölçütlere uygun olma niteliğidir.

Tanım: Bilinç, öznenin kendisinin ve deneyimlerinin farkında olma durumudur.

Tanım: Bilinç durumu, bireyin farkındalık, uyanıklık ve deneyim düzeyini ifade eder.

Tanım: Bilinçaltı, bireyin farkında olmadığı düşünce, duygu ve eğilimlerin zihinsel düzeyini ifade eden kavramdır.

Tanım: Bilinçdışı, bireyin farkında olmadığı ancak düşünce ve davranışlarını etkileyen zihinsel süreçler alanıdır.

Tanım: Bilincin akışı, zihinsel yaşantının kesintisiz, dinamik ve sürekli bir süreç olarak işlediğini ifade eden yaklaşımdır.

Tanım: Bilinçlilik, öznenin kendi deneyimlerinin farkında olması ve onlara yönelmesidir.

Tanım: Biliş, algı, bellek, düşünme ve problem çözme gibi zihinsel etkinliklerin bütünüdür.

Tanım: Bilişsel süreç, bilginin algılanması, işlenmesi ve kullanılmasını kapsayan zihinsel işlemler dizisidir.

Tanım: Bilişselcilik, zihni bilgi işleme süreçleriyle açıklayan psikolojik ve felsefi yaklaşımdır.

Tanım: Bilmek, bir öznenin bir nesne hakkında doğru bir yargıya ulaşması edimidir.

Tanım: Birey, toplumsal yapı içinde yer alan tekil insan varlığıdır.

Tanım: Birincil kaynak, tarihsel olayın gerçekleştiği dönemde üretilmiş doğrudan belge ve tanıklıklardır.

Tanım: Birlik, çokluğun ötesinde tekli ve bütüncül olma durumunu ifade eder.

Tanım: Bütün, parçaların bir araya gelmesiyle oluşan fakat onlardan daha fazla anlam taşıyan yapıdır.

Tanım: Bütün-parça ilişkisi, bir yapının anlamının hem bütün hem de parçalar üzerinden kurulmasını ifade eder.

Tanım: Çağ, tarihsel gelişimde belirgin niteliklerle ayrılan geniş zaman dilimidir.

Tanım: Çelişmezlik ilkesi, aynı özne ve bağlamda bir önermenin aynı anda hem doğru hem yanlış olamayacağını ifade eden temel mantık ilkesidir.

Tanım: Çıkarım, verilen öncüllerden mantıksal olarak bir sonuca ulaşma işlemidir.

Tanım: Çirkin, estetik beklentilere uymayan ve beğeni uyandırmayan niteliktir.

Tanım: Çokluk, birden fazla varlık ya da öğenin birlikte bulunma durumudur.

Tanım: Dalga, enerjinin veya bilginin uzayda ve zamanda düzenli bir biçimde yayılmasıdır.

Tanım: Darwinizm, türlerin zaman içinde doğal seçilim yoluyla evrimleştiğini savunan biyolojik kuramdır.

Tanım: Davranış, bireyin içsel ve dışsal uyaranlara verdiği gözlemlenebilir tepkilerdir.

Tanım: Davranışçılık, yalnızca gözlemlenebilir davranışları bilimsel inceleme konusu yapan yaklaşımdır.

Tanım: Davranışsal model, davranışların uyarıcı-tepki ilişkisi içinde açıklanmasını amaçlayan teorik yapıdır.

Tanım: Dayanak, bir iddia veya düşüncenin arkasında bulunan destekleyici unsurdur.

Tanım: Değer, bir şeyin tercih edilmesini, önemsenmesini veya amaç olarak görülmesini sağlayan ölçüttür.

Tanım: Değer hiyerarşisi, değerlerin önem ve öncelik derecelerine göre sıralanmasını ifade eder.

Tanım: Değer yargısı, bir şeyin iyi, kötü, doğru ya da yanlış olması gerektiğine dair normatif hükümdür.

Tanım: Değerlendirme, bir şeyin değerini veya anlamını belirli ölçütlere göre tartma işlemidir.

Tanım: Değerlilik, bir yargının ya da eylemin belirli değer ölçütlerine uygun olma durumudur.

Tanım: Değişim, bir varlığın veya durumun zaman içinde farklı bir hale gelmesi sürecidir.

Tanım: Değişken, farklı değerler alabilen matematiksel semboldür.

Tanım: Demokrasi, siyasal iktidarın kaynağının halk olduğu yönetim biçimidir.

Tanım: Deneycilik, bilginin temel kaynağının duyusal deneyim olduğunu savunan görüştür.

Tanım: Deneyim ötesi, duyusal tecrübenin sınırlarını aşan ve doğrudan deneyimle doğrulanamayan alanı ifade eder.

Tanım: Destan, bir toplumun tarihsel ve kahramanlık anlatılarını içeren epik eserdir.

Tanım: Devlet, belirli bir toprak üzerinde egemenlik kuran siyasal örgütlenmedir.

Tanım: Diğergamcılık, bireyin başkalarının yararını kendi çıkarlarının önünde tutmasını erdemli bir tutum olarak benimsemesini ifade eder.

Tanım: Dikkat, zihinsel kaynakların belirli bir uyarana yöneltilmesi sürecidir.

Tanım: Dil, düşüncelerin ve anlamların simgeler aracılığıyla ifade edilmesini ve paylaşılmasını sağlayan sistemdir.

Tanım: Dil oyunu, dilin belirli yaşam biçimleri ve pratikler içinde kazandığı işlevsel kullanım tarzıdır.

Tanım: Dilbilgisi, bir dilin yapı ve kullanım kurallarını inceleyen alandır.

Tanım: Dilbilim, dili yapısal ve işlevsel yönleriyle inceleyen bilim dalıdır.

Tanım: Dilsel değişim, bir dilin zaman içinde geçirdiği yapısal ve anlamsal dönüşümlerdir.

Tanım: Dilsel yapı, bir dilin ses, biçim ve anlam düzeneklerinin bütünüdür.

Tanım: Dinî deneyim, bireyin kutsal veya ilahi olarak yorumladığı yoğun ve öznel yaşantı biçimidir.

Tanım: Dinî dil, kutsal, Tanrı ve inançla ilgili anlamları ifade eden sembolik ve metaforik dil biçimidir.

Tanım: Direniş, bireylerin ya da toplulukların haksız, baskıcı veya meşru görülmeyen bir otoriteye karşı bilinçli biçimde karşı koymasıdır.

Tanım: Doğa durumu, toplumsal ve siyasal düzen kurulmadan önceki varsayımsal insan durumunu ifade eder.

Tanım: Doğa yasası, doğada geçerli olan düzenli ve genellenebilir ilişkileri ifade eden bilimsel ilkedir.

Tanım: Doğal dil, toplumlar tarafından kendiliğinden gelişmiş iletişim sistemidir.

Tanım: Doğal hukuk, insan doğasından veya akıldan türeyen evrensel hukuk ilkelerini savunan yaklaşımdır.

Tanım: Doğal seçilim, çevre koşullarına daha iyi uyum sağlayan canlıların hayatta kalıp üreme şansının artmasını ifade eden biyolojik süreçtir.

Tanım: Doğal tutum, dünyanın varlığını sorgulamadan kabul eden gündelik bilinç halidir.

Tanım: Doğru, bir yargının, eylemin ya da önermenin belirli ölçütlere ve bağlama uygun olması durumudur.

Tanım: Doğrulama, bir önermenin gözlem, deney veya ampirik verilerle desteklenmesi sürecidir.

Tanım: Doğruluk, bir önerme ya da yargının gerçeklikle uyumlu olması durumudur.

Tanım: Dönem, belirli özelliklerle ayrılan zaman dilimidir.

Tanım: Döngüsel tarih, tarihsel olayların doğrusal ilerlemeden ziyade tekrar eden evreler halinde gerçekleştiğini savunan tarih anlayışıdır.

Tanım: Dünya görüşü, bireyin varlık, bilgi, değer ve anlam hakkında sahip olduğu bütüncül düşünce çerçevesidir.

Tanım: Dünyevileşme, birey ve toplumun anlam, değer ve amaçlarını aşkın olandan ziyade dünya merkezli referanslarla kurması sürecidir.

Tanım: Düşünce, zihnin kavramlar, imgeler ve yargılar aracılığıyla kurduğu etkinliktir.

Tanım: Düşünme, zihnin kavramlar, imgeler ve yargılar arasında kurduğu bilinçli ilişkiler sürecidir.

Tanım: Düşünme biçimi, bir kişinin veya geleneğin sorunlara yaklaşma ve anlam kurma tarzıdır.

Tanım: Düşünür, toplumsal, siyasal veya felsefi konular üzerine derinlemesine düşünen kişidir.

Tanım: Duygu, bireyin içsel ve dışsal uyaranlara verdiği öznel yaşantısal tepkidir.

Tanım: Düzen, öğelerin belirli bir ilkeye göre uyumlu ve ilişkili biçimde yerleşmesidir.

Tanım: Düzlem, matematikte iki boyutlu, sonsuz genişliğe sahip ve kalınlığı olmayan geometrik yüzeydir.

Tanım: Egemenlik, bir siyasal otoritenin en üstün ve bağımsız yetkiye sahip olmasıdır.

Tanım: Eleman, bir kümenin içinde yer alan tekil nesnedir.

Tanım: Eleştirel teori, toplumsal yapıları iktidar, ideoloji ve tahakküm ilişkileri açısından sorgulayan düşünce geleneğidir.

Tanım: Eleştirel yorum, metni yalnızca anlamayı değil, varsayımlarını sorgulamayı da amaçlayan yorum biçimidir.

Tanım: Emek, belirli bir amaç doğrultusunda harcanan fiziksel veya zihinsel insan etkinliğini ifade eden temel toplumsal ve iktisadi kavramdır.

Tanım: Erdem, ahlaki mükemmelliği ve doğru karakter özelliklerini ifade eden kavramdır.

Tanım: Eşitlik, bireylerin temel hak ve değerler bakımından ayrım gözetilmeksizin ele alınmasıdır.

Tanım: Eşitsizlik, bireyler veya gruplar arasında kaynak ve haklara erişimdeki dengesizliktir.

Tanım: Evrensel yasa, tüm zaman ve koşullarda geçerli olduğu varsayılan ahlaki veya doğal ilkeyi ifade eder.

Tanım: Eylem, bilinçli niyetle gerçekleştirilen ve anlam taşıyan insan davranışıdır.

Tanım: Farklılık, varlıkların ya da kavramların birbirinden ayrılmasını sağlayan ontolojik ve düşünsel ayrımdır.

Tanım: Feminizm, toplumsal cinsiyet temelli eşitsizlikleri eleştiren ve eşitliği savunan düşünsel ve siyasal harekettir.

Tanım: Fenomenolojik tutum, doğal tutumun askıya alınmasıyla bilincin deneyime yönelmesidir.

Tanım: Fenomenolojik yöntem, epokhe ve betimleme yoluyla bilinç deneyimlerini inceleme tekniğidir.

Tanım: Geçerlilik, öncüller doğru kabul edildiğinde sonucun zorunlu olarak çıkması durumudur.

Tanım: Geçmiş, şimdiki zamandan önce gerçekleşmiş olaylar bütünüdür.

Tanım: Genellenebilirlik, bilimsel sonuçların benzer durumlara uygulanabilme kapasitesidir.

Tanım: Genlik, bir dalganın denge konumundan olan maksimum sapma miktarıdır.

Tanım: Gerçeklik, var olanın, algı ve düşünceden bağımsız ya da onlarla ilişkili olarak ele alınan durumudur.

Tanım: Gerekçelendirme, bir iddiayı destekleyen nedenleri ve delilleri sunma işlemidir.

Tanım: Gerileme, toplumsal veya kültürel gelişmenin önceki bir düzeyin altına düşmesi durumudur.

Tanım: Gönderim, bir dilsel ifadenin belirli bir nesneye veya duruma yönelmesidir.

Tanım: Görünüş, bir varlığın ya da olgunun algıya sunulan biçimi ya da dışsal tezahürüdür.

Tanım: Gösteren, bir göstergenin ses, yazı veya görsel biçim gibi algılanabilir yönüdür.

Tanım: Gösterge, başka bir şeyi temsil eden veya ona işaret ederek anlamın kurulmasını sağlayan birimdir.

Tanım: Gösterilen, bir göstergenin işaret ettiği kavram veya anlam boyutudur.

Tanım: Gözlem, olguların doğrudan ya da araçlar yoluyla sistemli biçimde incelenmesidir.

Tanım: Gözlem problemi, özellikle kuantum mekaniğinde ölçüm yapan gözlemcinin fiziksel sistem üzerindeki etkisinin nasıl açıklanacağına dair tartışmayı ifade eder.

Tanım: Gözlemci, fiziksel bir sistemi ölçen, tanımlayan veya referans çerçevesi oluşturan konumdur.

Tanım: Grup, belirli bir etkileşim ve aidiyet içinde bulunan bireyler topluluğudur.

Tanım: Güç, bir varlığın etki yaratma, değiştirme veya direnme kapasitesidir.

Tanım: Güçler ayrılığı, yasama, yürütme ve yargı yetkilerinin farklı organlara dağıtılması ilkesidir.

Tanım: Güvenilirlik, bir yöntem veya bilginin tutarlı ve tekrarlandığında benzer sonuçlar üretme niteliğidir.

Tanım: Güzel, estetik yargı kapsamında haz ve beğeni uyandıran niteliktir.

Tanım: Hacim, bir cismin uzayda kapladığı üç boyutlu alanı ifade eden nicel bir özelliktir.

Tanım: Haklar, bireyin hukuken ve ahlaken meşru kabul edilen talep ve özgürlükleridir.

Tanım: Hareket, bir cismin zamana bağlı olarak konum değiştirmesidir.

Tanım: Hatırlama, bellekte saklanan bilgilerin bilinçli olarak yeniden çağrılması sürecidir.

Tanım: Hazcılık, haz ilkesini merkeze alan ahlaki ve yaşam tarzı yaklaşımıdır.

Tanım: Hiç, varlığın mutlak yokluğunu ya da düşüncenin sınırını ifade eden kavramdır.

Tanım: Hız, bir cismin birim zamanda aldığı yolun büyüklüğünü ifade eder.

Tanım: Hukuk düzeni, bir toplumda geçerli olan hukuk normlarının oluşturduğu sistemli bütündür.

Tanım: Hukuk normu, davranışları düzenleyen ve yaptırımlarla desteklenen bağlayıcı kuraldır.

Tanım: Hukuksallık, bir eylemin, kararın veya düzenlemenin yürürlükteki hukuk normlarına uygun olması durumudur.

Tanım: Hukuk–ahlak ilişkisi, hukuki normların ahlaki değerlerle olan bağını inceleyen felsefi problem alanıdır.

Tanım: Hukuk–siyaset ilişkisi, hukukun siyasal iktidarla olan karşılıklı etkileşimini konu edinen alandır.

Tanım: İçeriksel mantık, akıl yürütmelerin geçerliliğini içerik ve anlam bağlamında ele alan mantık yaklaşımıdır.

Tanım: İçsel deneyim, öznenin kendi zihinsel yaşantılarına dolaysız biçimde erişmesini ifade eder.

Tanım: İdeolojik konum, bireyin ya da grubun siyasal, toplumsal ve felsefi fikirler içindeki konumlanışını ifade eder.

Tanım: İkincil kaynak, birincil kaynaklara dayanarak sonradan oluşturulmuş yorum ve analizlerdir.

Tanım: İlahî sıfatlar, Tanrı’ya atfedilen nitelik ve yetkinlikleri ifade eden kavramlardır.

Tanım: İlerleme, insanlığın tarihsel süreçte bilgi, teknik veya ahlak bakımından geliştiği düşüncesidir.

Tanım: İlerlemeci tarih, insanlık tarihinin bilgi, ahlak veya özgürlük açısından sürekli ileriye doğru geliştiğini savunan tarih anlayışıdır.

Tanım: İlişkisel ontoloji, varlıkların bağımsız özler olarak değil, ilişkiler içinde ve ilişkiler yoluyla var olduğunu savunan ontolojik yaklaşımdır.

Tanım: İlk neden, var olan her şeyin nihai kaynağı olan, kendisi başka bir nedene dayanmayan ontolojik ilkeyi ifade eder. Özellikle kozmolojik argümanlarda Tanrı kavramının temellendirilmesinde kullanılır.

Tanım: İmgelem, zihnin duyusal veriler olmaksızın imgeler üretme ve bu imgeleri düzenleme yetisidir. Kavramsal düşünce ile algı arasında aracılık eder.

Tanım: İmkânsızlık, mantıksal veya ontolojik olarak gerçekleşmesi mümkün olmayan durumu ifade eder.

Tanım: İnanç, bir önermeyi kesin bilgiye dayanmaksızın doğru kabul etme tutumudur.

Tanım: İnanç–akıl ilişkisi, dini kabuller ile rasyonel düşünmenin uyumu veya çatışmasını konu alan felsefi problem alanıdır.

Tanım: İnceleme, bir konunun ayrıntılı ve sistemli biçimde ele alınmasıdır.

Tanım: İnsan, bilinç, akıl, dil ve irade yetileriyle dünyayı anlamlandıran tarihsel ve toplumsal bir varlıktır.

Tanım: İnsan doğası, insanın temel eğilimleri, yetileri ve karakteristik özellikleri üzerine yapılan felsefi varsayımlar bütünüdür.

Tanım: İnsanbiçimcilik, insan özelliklerinin insan dışı varlıklara, özellikle Tanrı’ya atfedilmesi eğilimini ifade eder.

Tanım: Irk, insan topluluklarını fiziksel özelliklere dayalı olarak sınıflandırmaya çalışan, bilimsel ve sosyolojik olarak tartışmalı bir kavramdır.

Tanım: İş, bir kuvvetin bir cisim üzerinde yer değiştirme oluşturması sonucu aktarılan enerjidir.

Tanım: İspat, bir önermenin doğruluğunu mantıksal çıkarımlarla kesin olarak gösterme sürecidir.

Tanım: İstek, bireyin bir nesneye, duruma veya eyleme yönelme eğilimidir.

Tanım: İsteme, bir öznenin belirli bir durumu gerçekleştirmeye yönelen zihinsel ve istemsel eğilimidir.

Tanım: İvme, hızın zamana göre değişim oranıdır.

Tanım: İyi, ahlaki olarak tercih edilmesi gereken ve olumlu değer taşıyan niteliktir.

Tanım: Kamusal alan, bireylerin ortak meseleleri tartıştığı toplumsal etkileşim alanıdır.

Tanım: Kanıt, bir iddianın doğruluğunu desteklemek amacıyla sunulan gerekçelendirilmiş dayanaklardır.

Tanım: Karar verme, bireyin birden fazla seçenek arasından bilinçli bir tercih yapması sürecidir.

Tanım: Kategori hatası, bir kavramın ait olmadığı mantıksal veya ontolojik kategoriye yerleştirilmesidir.

Tanım: Kavram, birden çok nesne veya durumu ortak özellikleri altında toplayarak düşünmede kullanılan zihinsel bir yapıdır.

Tanım: Kavram kayması, bir kavramın özgün bağlamından koparılarak farklı ve hatalı bir anlamda kullanılmasıdır.

Tanım: Kavramsal, doğrudan deneyimden değil düşünsel soyutlamadan türetilmiş olanı ifade eder.

Tanım: Kavramsal ayrım, anlamları birbirine karışan kavramların sınırlarının netleştirilmesidir.

Tanım: Kavramsallaştırma, deneyim veya düşünce içeriğini kavramlar aracılığıyla düzenleme sürecidir.

Tanım: Kavrayış, bir nesne veya düşüncenin iç bağlantılarını anlayarak bütünlüklü biçimde idrak edilmesidir.

Tanım: Kaygı, bireyin kendi varoluşuna, özgürlüğüne ve olasılıklarına ilişkin farkındalıktan doğan temel ve yönsüz huzursuzluk hâlidir.

Tanım: Kayıtsızlık, bireyin değer, acı veya sorumluluk karşısında duyarsız kalma durumudur.

Tanım: Kaynak, tarihsel bilgi üretiminde kullanılan belge ve verilerin tümüdür.

Tanım: Kesinlik, bir bilginin doğruluğundan kuşku duyulmaması durumudur.

Tanım: Kişi, bilinçli, hak ve sorumluluk sahibi, ahlaki muhatap olarak kabul edilen insan varlığıdır.

Tanım: Kişilik, bireyin düşünce, duygu ve davranışlarında süreklilik gösteren özellikler bütünüdür.

Tanım: Kıtasal felsefe, Avrupa kıtasında gelişen ve tarih, varlık, anlam gibi sorunlara odaklanan felsefi gelenekleri ifade eder.

Tanım: Köken, bir varlığın, düşüncenin ya da kavramın ortaya çıktığı ilk dayanak veya başlangıç noktasını ifade eder.

Tanım: Kolektif bilinç, bir toplumu oluşturan ortak inanç, değer ve normların bütünü olarak tanımlanır.

Tanım: Kopuş, tarihsel süreçte sürekliliğin bozulduğu ani değişim durumudur.

Tanım: Korunum yasası, kapalı bir fiziksel sistemde belirli niceliklerin zaman içinde sabit kaldığını ifade eden temel fizik ilkesidir.

Tanım: Koşul, bir olayın gerçekleşmesi için gerekli olan fakat tek başına yeterli olmayan unsurdur.

Tanım: Kötü, ahlaki olarak kaçınılması gereken ve olumsuz değer taşıyan niteliktir.

Tanım: Kötülük argümanı, dünyadaki kötülüklerin varlığından hareketle Tanrı’nın varlığını veya niteliklerini sorgulayan argümandır.

Tanım: Kullanım, bir sözcüğün ya da ifadenin dil içinde fiilen nasıl işlediğini ifade eder.

Tanım: Kültürel çalışmalar, kültürü iktidar, ideoloji ve kimlik ilişkileri bağlamında inceleyen disiplinlerarası alandır.

Tanım: Kültürel dinler, belirli bir vahye dayanmadan, toplumların tarihsel ve kültürel birikimleri içinde şekillenen inanç sistemleridir.

Tanım: Küme, belirli bir özelliğe göre bir araya getirilen nesnelerin oluşturduğu soyut bütündür.

Tanım: Kural, belirli bir davranışı emreden, yasaklayan veya yönlendiren normdur.

Tanım: Kurtuluş, insanın günah, cehalet veya varoluşsal eksiklikten nihai olarak arınması durumunu ifade eder.

Tanım: Kurum, toplumda belirli ihtiyaçları karşılamak üzere oluşmuş, yerleşik ve düzenleyici yapılardır.

Tanım: Kütle, bir cismin hareket durumunu değiştirmeye karşı gösterdiği direnç ve madde miktarının ölçüsüdür.

Tanım: Kutsal, sıradan ve profan olandan ayrılarak özel anlam yüklenen varlık veya değerdir.

Tanım: Kutsal metin, ilahi kaynaklı kabul edilen ve kutsallık atfedilen yazılı metindir.

Tanım: Kutsal Ruh, Hristiyan inancında Tanrısal varlığın etkin, yönlendirici ve kutsayıcı boyutunu ifade eden kavramdır.

Tanım: Kuvvet, bir cismin hareket durumunu veya şeklini değiştiren etkileşimdir.

Tanım: Madde, uzayda yer kaplayan ve fiziksel özelliklere sahip olan varlık türüdür.

Tanım: Mağara Alegorisi, insanların duyusal dünyayı gerçek sanmasını ve hakikate ulaşma sürecini sembolik olarak anlatan felsefi anlatıdır.

Tanım: Mantıksal zorunluluk, belirli öncüller kabul edildiğinde sonucun başka türlü olamamasıdır.

Tanım: Merkezi sinir sistemi, beyin ve omurilikten oluşan ve bilgiyi işleyen ana sistemdir.

Tanım: Metinsel yorum, bir metnin dilsel ve anlamsal yapısının çözümlenmesi sürecidir.

Tanım: Milliyetçilik, ulusal kimliği ve ortak aidiyeti merkeze alan siyasal ideolojidir.

Tanım: Modernleşme, toplumların ekonomik, kültürel ve siyasal alanlarda çağdaşlaşma sürecidir.

Tanım: Muhafazakârlık, geleneksel değerlerin ve toplumsal sürekliliğin korunmasını savunan görüştür.

Tanım: Neden, bir olayın veya durumun ortaya çıkmasını mümkün kılan açıklayıcı ilke ya da etkendir.

Tanım: Nedensellik, olaylar arasında neden ile sonuç şeklinde kurulan düzenli ve açıklayıcı ilişkiyi ifade eder.

Tanım: Nesnel, bireysel algı ve yargılardan bağımsız olarak var olduğu kabul edilen durumu ifade eder.

Tanım: Nesnel ahlak, ahlaki değerlerin bireysel yargılardan bağımsız ve evrensel geçerliliğe sahip olduğunu savunan yaklaşımdır.

Tanım: Nesnelcilik, bilginin ve doğruluğun öznenin algısından bağımsız olarak var olduğunu savunan görüştür.

Tanım: Nesnellik, bilgi üretiminde kişisel inanç ve duygulardan bağımsız olma ilkesidir.

Tanım: Nicel yöntem, ölçülebilir ve sayısal veriler üzerinden yapılan araştırma yaklaşımıdır.

Tanım: Nicelik, ölçülebilen ve sayısal olarak ifade edilebilen özellikleri tanımlar.

Tanım: Nitel yöntem, sayısal verilerden ziyade anlam, deneyim ve yorumlara odaklanan araştırma yaklaşımıdır.

Tanım: Nitelik, bir varlığın nasıl olduğunu belirleyen ve onu diğerlerinden ayıran özelliği ifade eden kavramdır.

Tanım: Niyet, bir eylemin veya ifadenin arkasındaki amaç ve yönelimi ifade eder.

Tanım: Nokta, matematikte boyutsuz, konumu olan ancak büyüklüğü bulunmayan temel geometrik kavramdır.

Tanım: Objektiflik, yargı ve değerlendirmelerde kişisel etkilerden bağımsız olma ilkesidir.

Tanım: Ödev, bireyin ahlaki veya hukuki olarak yerine getirmesi gereken yükümlülüktür.

Tanım: Ödev ahlakı, bir eylemin ahlaki değerinin sonuçlarına değil, ahlaki yükümlülüğe uygunluğuna göre belirlendiğini savunan etik yaklaşımdır.

Tanım: Öğrenme, deneyim yoluyla bilgi, beceri veya davranışta meydana gelen kalıcı değişimdir.

Tanım: Okur, metni yorumlayan ve anlam sürecini etkin biçimde kuran özne olarak kabul edilir.

Tanım: Olası varlık, varlığı zorunlu olmayan, gerçekleşmesi mümkün fakat kaçınılmaz olmayan varlıktır.

Tanım: Olasılık, bir olayın gerçekleşme ihtimalini ve belirsizlik derecesini ifade eder.

Tanım: Olay, belirli bir zaman ve mekânda meydana gelen, değişim yaratan durumdur.

Tanım: Ölçüm, bir niceliğin belirli bir ölçü birimiyle karşılaştırılarak sayısal olarak ifade edilmesidir.

Tanım: Ölçüt, bir yargının doğruluğunu ya da değerini belirleyen temel ilkedir.

Tanım: Olgu, gerçekleşmiş, belirli bir durumda var olan ve doğrulanabilir nitelik taşıyan durum veya olaydır.

Tanım: Olguculuk, bilginin yalnızca gözlemlenebilir olgulara dayanabileceğini savunan yaklaşımdır.

Tanım: Olgusal (sosyal) ontoloji, toplumsal olguların varlık statüsünü ve oluşum biçimlerini inceleyen ontolojik yaklaşımdır.

Tanım: Ölüm, canlı varlığın biyolojik yaşamının sona ermesi ve insan için varoluşsal sonluluğun bilincidir.

Tanım: Ölümlülük, insanın kaçınılmaz olarak ölecek bir varlık olduğunun bilincine sahip olması durumudur.

Tanım: Oluş, varlığın durağan değil, sürekli değişim ve süreç içinde bulunduğunu ifade eden felsefi kavramdır.

Tanım: Ön kabul, bir tartışma veya düşünce sürecine başlamadan önce doğru kabul edilen, sorgulanmamış varsayımdır.

Tanım: Ön-anlama, bir metni veya olguyu anlamaya başlamadan önce sahip olunan varsayım ve beklentiler bütünüdür.

Tanım: Öncül, bir akıl yürütmede sonucun dayandığı başlangıç önermesidir.

Tanım: Öndeyi, doğruluğu kabul edilen ve kanıtlanmadan kullanılan temel önermedir.

Tanım: Önerme, doğru ya da yanlış olma değeri taşıyan anlamlı ifadedir.

Tanım: Önermeler mantığı, önermelerin doğruluk değerleri ve bağlaçlar arasındaki ilişkileri inceleyen mantık dalıdır.

Tanım: Önyargı, deneyimden önce oluşmuş ve anlamayı yönlendiren ön kabullerdir.

Tanım: Oran, iki niceliğin birbirine göre büyüklük ilişkisini ifade eder.

Tanım: Orantı, iki veya daha fazla niceliğin birlikte ve tutarlı biçimde değişme ilişkisidir.

Tanım: Ortaçağ, Antikçağ ile Yeniçağ arasında yer alan ve yaklaşık 5.–15. yüzyılları kapsayan tarihsel ve düşünsel dönemi ifade eder.

Tanım: Öz-inceleme, bireyin kendi düşünce, duygu ve zihinsel süreçlerini doğrudan gözlemlemesidir.

Tanım: Özbilinç, bireyin kendisinin bilincinde olması durumudur.

Tanım: Özel alan, bireyin kamusal müdahaleden uzak kişisel yaşam alanıdır.

Tanım: Özgür irade, bireyin eylemlerini içsel zorunluluklar ve dışsal belirlenimler olmaksızın seçebilme yetisidir.

Tanım: Özgürlük, bireyin dışsal zorlamalar olmaksızın kendi iradesi doğrultusunda eyleyebilme durumudur.

Tanım: Öznel deneyim, yalnızca deneyimi yaşayan özneye özgü olan bilinçli yaşantıdır.

Tanım: Öznel yorum, olayların kişisel bakış açısıyla değerlendirilmesidir.

Tanım: Öznelcilik, bilginin ve değerlerin öznenin algı ve yargılarına bağlı olduğunu savunan felsefi görüştür.

Tanım: Öznellik, bilginin bireysel deneyim, algı ve bakış açısına bağlı olması durumudur.

Tanım: Özne–nesne ilişkisi, bilginin ortaya çıktığı temel yapıyı ifade eden felsefi ilişkidir.

Tanım: Özsel sezgi, deneyimdeki olguların arkasındaki değişmez yapının doğrudan kavranmasıdır.

Tanım: Parça, bir bütünün ayrılabilir ya da ayırt edilebilir bölümüdür.

Tanım: Parçacık, belirli bir konum ve özelliklere sahip, fiziksel sistemin en küçük tanımlı birimidir.

Tanım: Periferik sinir sistemi, merkezi sinir sistemi ile organlar arasında bağlantı kuran sinir ağlarıdır.

Tanım: Platoncu ontoloji, asıl varlığın duyusal nesnelerden değil, değişmez idealar alanından oluştuğunu savunan ontolojik görüştür.

Tanım: Politik iktidar, toplum üzerinde karar alma ve yönlendirme yetkisini ifade eden güç ilişkileridir.

Tanım: Psikolojik kuram, zihinsel süreçleri ve davranışları açıklamayı amaçlayan sistemli açıklamalar bütünüdür.

Tanım: Rastlantı, belirli bir amaç ya da zorunlu neden olmaksızın gerçekleştiği düşünülen olayları ifade eden kavramdır.

Tanım: Sabit, belirli bir bağlamda değeri değişmeyen matematiksel büyüklüktür.

Tanım: Saçma, mantıksal tutarlılık ya da anlam beklentisini karşılamayan, insanın anlam arayışıyla çelişen durumu ifade eden kavramdır.

Tanım: Saf Aklın Eleştirisi, insan aklının deneyimden bağımsız olarak neleri bilebileceğini ve bilginin sınırlarını araştıran felsefi eserdir.

Tanım: Sağduyu, insanın doğal muhakeme yetisiyle dengeli ve makul kararlar verebilme kapasitesidir.

Tanım: Salt, herhangi bir dış unsurdan, karışımdan veya belirleyici etkenden arındırılmış; saf ve indirgenmiş hâli ifade eden kavramdır.

Tanım: Sayı, nicelikleri ifade etmek için kullanılan soyut matematiksel birimdir.

Tanım: Ses, konuşma sırasında üretilen işitsel titreşimdir.

Tanım: Sevgi, bir varlığa yönelen ilgi, bağlılık ve değer verme yönelimi olarak ortaya çıkan temel duygusal ve ahlaki ilişkidir.

Tanım: Sezgi, akıl yürütmeye başvurmaksızın doğrudan kavrama yetisidir.

Tanım: Sezgicilik, bilginin sezgi yoluyla doğrudan kavranabileceğini savunan yaklaşımdır.

Tanım: Sıfır, matematikte yokluğu temsil eden ve sayı sisteminin düzenlenmesini sağlayan temel kavramdır.

Tanım: Sınıf, toplumda benzer ekonomik ve sosyal koşullara sahip bireylerin oluşturduğu gruptur.

Tanım: Sinir, elektriksel ve kimyasal sinyalleri ileten biyolojik yapıdır.

Tanım: Sinir sistemi, vücuttaki bilgi iletimini ve koordinasyonu sağlayan biyolojik ağdır.

Tanım: Siyasal düzen, bir toplumda iktidarın örgütleniş biçimini, kurumlar arasındaki ilişkileri ve yönetim yapısını ifade eder.

Tanım: Siyasal yükümlülük, bireyin siyasal otoriteye karşı uyması beklenen kurallar ve sorumluluklar bütünüdür.

Tanım: Sömürü, bir grubun emeğinin ya da kaynaklarının başka bir grup tarafından adaletsiz biçimde kullanılmasıdır.

Tanım: Somut, duyularla algılanabilen, fiziksel varlığa sahip olan nesne veya olguları ifade eden kavramdır. Felsefe ve bilimde deneysel alanla ilişkilidir.

Tanım: Sonlu, sınırları bulunan; nicelik, zaman veya varlık bakımından başlangıç ve bitişe sahip olan şeyi ifade eder.

Tanım: Sonsuz, başlangıcı veya sonu olmayan, niceliksel ya da niteliksel olarak sınırlanamayan varlık veya süreçtir.

Tanım: Sonuç, bir akıl yürütmede öncüllerden çıkarılan nihai yargıdır.

Tanım: Sorgulama, kabul edilmiş görünen bilgileri, inançları veya yargıları sistemli biçimde soruşturma sürecidir.

Tanım: Soru, bilinmeyeni açığa çıkarmak veya bilinenleri sınamak amacıyla yöneltilen düşünsel taleptir.

Tanım: Sorumluluk, bireyin eylemlerinin ahlaki veya hukuki sonuçlarını üstlenebilme durumudur.

Tanım: Sosyal adalet, toplumsal kaynakların, fırsatların ve yükümlülüklerin adil biçimde dağıtılmasını ifade eden ilkedir.

Tanım: Sosyal olgu, bireylerin dışında var olan ve onları etkileyen toplumsal gerçekliktir.

Tanım: Sosyal yapı, toplumdaki rollerin, kurumların ve ilişkilerin oluşturduğu düzenli bütündür.

Tanım: Soyut, doğrudan duyularla algılanamayan, zihinsel ve kavramsal olarak var olan olguları ifade eder. Matematik, mantık ve metafizikte temel bir kategoridir.

Tanım: Soyutlama, nesnelerin veya durumların belirli özelliklerini ayırarak düşünsel olarak ele alma işlemidir.

Tanım: Söz, anlam iletme amacı taşıyan dilsel ifadedir.

Tanım: Sözce, belirli bir zaman, mekân ve bağlam içinde üretilmiş somut dilsel ifadedir.

Tanım: Sözcük, dilde tek başına ya da bağlam içinde anlam taşıyabilen temel birimdir.

Tanım: Sözdizim, cümle içindeki kelime ve ögelerin düzenlenişini inceleyen dil alanıdır.

Tanım: Süreç ontolojisi, varlığı sabit özler yerine sürekli değişen süreçler olarak ele alan ontolojik yaklaşımdır.

Tanım: Süreklilik, bir varlığın ya da sürecin kesintiye uğramadan devam etmesi durumudur.

Tanım: Tabakalaşma, toplumun hiyerarşik katmanlar halinde örgütlenmesidir.

Tanım: Tahmin, mevcut bilgi ve modellerden hareketle geleceğe veya bilinmeyene dair çıkarımda bulunmadır.

Tanım: Tanıklık, bir olaya doğrudan şahit olan kişinin aktardığı bilgi ve anlatımdır.

Tanım: Tanrı, mutlak, aşkın ve en yüce varlık olarak düşünülen metafizik kavramdır.

Tanım: Tanrıbilim, Tanrı’nın varlığı, nitelikleri, fiilleri ve insanla ilişkisini konu edinen sistematik düşünsel disiplindir.

Tanım: Tanrıcılık, evreni yaratan ve yöneten bir Tanrı'nın varlığını kabul eden inanç ve düşünce biçimidir.

Tanım: Tarih bilinci, geçmişi anlama, yorumlama ve bugüne anlamlı biçimde bağlama yetisidir.

Tanım: Tarih yazımı, geçmişin belirli yöntem ve yaklaşımlarla yazılı hâle getirilmesidir.

Tanım: Tarihin yönü, tarihsel sürecin belirli bir amaca, ilerlemeye veya döngüye sahip olup olmadığına ilişkin felsefi sorudur.

Tanım: Tarihsel anlam, geçmiş olayların güncel yorumlar aracılığıyla kazandığı anlam boyutudur.

Tanım: Tarihsel bağlam, bir olayın gerçekleştiği dönemin koşulları ve ilişkiler bütünüdür.

Tanım: Tarihsel neden, belirli bir tarihsel olayın ortaya çıkmasına katkı sağlayan etkenler bütünüdür.

Tanım: Tarihsel olay, geçmişte gerçekleşmiş ve tarihsel anlam atfedilen olaydır.

Tanım: Tarihsel yorum, bir metni veya olguyu kendi dönemsel koşulları içinde anlamayı amaçlayan yaklaşımdır.

Tanım: Tarihsel zaman, insan eylemleri ve anlamlandırmalarıyla şekillenen zaman anlayışıdır.

Tanım: Tekil, yalnızca bir bireye ait olan ve sayısal olarak tekrarı bulunmayan varlık ya da durumdur.

Tanım: Tekrarlanabilirlik, bir deneyin aynı koşullarda aynı sonuçları verebilmesidir.

Tanım: Temel, bir düşünce veya yapının üzerine kurulduğu başlangıç noktasıdır.

Tanım: Temel ilke, bir düşünce sisteminin, kuramın veya uygulamanın üzerine inşa edildiği ana varsayım veya kuraldır.

Tanım: Temellendirme, bir iddia veya yargının dayandığı ilkeleri ve gerekçeleri açık biçimde ortaya koyma sürecidir.

Tanım: Tengricilik, Tengri merkezli inanç ve uygulamaların bütününü ifade eden dinî ve kültürel sistemdir.

Tanım: Tengrizm, eski Türk topluluklarında gök tanrı merkezli kozmolojik ve ahlaki inanç sistemini ifade eder.

Tanım: Teolojik yorum, kutsal metinleri ve inanç içeriklerini belirli bir inanç çerçevesinde anlamlandırma faaliyetidir.

Tanım: Tepki, bireyin içsel ya da dışsal bir uyarana karşı verdiği anlık ve çoğu zaman otomatik karşılıktır.

Tanım: Tercih, alternatifler arasından bilinçli olarak birini seçme edimidir.

Tanım: Tikel, bir tümelin kapsamı içinde yer alan ancak tümü temsil etmeyen belirli alt örnektir.

Tanım: Topluluk, ortak değerler ve ilişkiler etrafında bir araya gelen bireyler bütünüdür.

Tanım: Toplumsal cinsiyet, kadınlık ve erkekliğe yüklenen toplumsal roller, beklentiler ve anlamlar bütünüdür.

Tanım: Toplumsal değişim, toplumun yapısında ve ilişkilerinde zamanla meydana gelen dönüşümlerdir.

Tanım: Toplumsal gerçeklik, toplum tarafından üretilen ve paylaşılan anlamlar bütünüdür.

Tanım: Toplumsal hareket, ortak bir amaç doğrultusunda örgütlenen kolektif eylemler bütünüdür.

Tanım: Toplumsal sözleşme, siyasal otoritenin bireylerin rızasına dayandığını açıklayan kuramsal modeldir.

Tanım: Toplumsal süreç, toplumda zaman içinde gelişen etkileşim ve değişim dizileridir.

Tanım: Toplumsallık, insanın başkalarıyla ilişki kurarak birlikte yaşama zorunluluğu ve yetisidir.

Tanım: Töre, bir toplumda geleneksel olarak kabul edilmiş davranış kuralları bütünüdür.

Tanım: Tümdengelim, genel önermelerden zorunlu tekil sonuçlar çıkaran akıl yürütme biçimidir.

Tanım: Tümel, birden çok tekil varlıkta ortak olan ve genelleme yoluyla kavranan nitelik veya kavramdır.

Tanım: Tümevarım, tekil gözlemlerden genel sonuçlara ulaşmayı amaçlayan çıkarım biçimidir.